Chuyên đề Một số kinh nghiệm tổ chức dạy bài thực hành môn Sinh học lớp 9

 CHUYÊN ĐỀ:
 Một số kinh nghiệm tổ chức dạy bài thực hành môn sinh học lớp 9
 Người thực hiện: Phạm Minh Thủ
 Giáo viên trường THCS Phong Thạnh Đông
A. Đặt vấn đề:
 Môn sinh học lớp 9 là một môn khoa học tự nhiên giúp học sinh tìm hiểu và nghiên 
cứu về Di truyền và biến dị; Sinh vật và môi trường. Mỗi nội dung gồm:
 - Phần Di truyền và biến dị ( Phân môn di truyền học) gồm 6 chương với 40 bài, 
trong đó có 7 bài thực hành.
 - Phần Sinh vật và môi trường ( Phân môn sinh thái học) gồm 4 chương với 26 bài 
trong đó có 7 bài thực hành.
 Trong chương trình thực hành chiếm 21,2% tổng số bài của chương trình.
 Theo định hướng giáo dục hiện nay là nhằm phát huy năng lực và phẩm chất của 
người học trong đó đặc biệt quan tâm đến thực hành vì thực hành giúp cho học sinh trãi 
nghiệm thực tế, nghiên cứu thực tiễn mà còn tạo được sự phấn khởi, thích thú cho học 
sinh trong việc tiếp nhận kiến thức một cách chủ động và hiệu quả hơn.
 Phương pháp dạy các bài thực hành như thế nào cho có hiệu quả đó cũng chính là vấn 
đề mà tôi mạnh dạn đề cập trong chuyên đề “Một số kinh nghiệm tổ chức dạy bài 
thực hành môn sinh học lớp 9”. Mong nhận được sự quan tâm trao đổi, góp ý chân 
thành của quý đồng nghiệp ở các đơn vị trên địa bàn thị xã Giá Rai.
B. Thực trạng dạy học:
 1. Ưu điểm:
 - Các trường đều có kết nối mạng Internet; có ít nhất 1 đầu chiếu trở lên; có trường 
được trang bị màng hình treo tường ( Giá Rai B), phòng ngoại ngữ...Những tiết thực 
hành không thể tổ chức ngoài trời ( phần di truyền và biến dị, một số tiết về phần sinh thái và môi trường thì giáo viên có thể tổ chức trình chiếu cho học sinh quan sát qua 
hình ảnh, đoạn video khá thuận lợi.
 - Giáo viên đã được tập huấn nhiều và cũng đã trang bị những lý luận cơ bản về đổi 
mới phương pháp dạy học; nhiều giáo viên đã vận dụng có hiệu quả (trong điều kiện của 
nhà trường) đã tạo được hứng thú cho học sinh.
 2. Hạn chế, tồn tại:
 - Nhiều trường thiếu điều kiện tổ chức nghiên cứu thực tế nhất là các trường ở trung 
tâm thị xã.
 - Nhiều giáo viên còn ngại tổ chức cho học sinh nghiên cứu ngoài thực tế vì việc quản 
lý học sinh, tính an toàn cho các em.
 - Việc chuẩn bị cho tiết thực hành giáo viên còn chuẩn bị sơ sài, chưa chú trọng đến 
kết quả nên khi tổ chức hiệu quả không cao.
 - Đa số các trường chưa có kinh phí cho tham quan thực tế...
 C. Nội dung, phương pháp tiến hành:
 Từ những phân tích trên tôi xin trình bày một số ví dụ về phương pháp dạy bài thực 
hành ở phần sinh thái và môi trường (HKII)
 Ví dụ 1. Bài 45-46: Thực hành: Tìm hiểu môi trường và ảnh hưởng của một số 
nhân tố sinh thái lên đời sống sinh vật
 I. Mục tiêu:
 - Học sinh tìm được dẫn chứng về ảnh hưởng của nhân tố sinh thái ánh sáng và độ ẩm 
lên đời sống sinh vật ở môi trường đã quan sát.
 - Qua bài học , học sinh thêm yêu thiên nhiên và có ý thức bảo vệ thiên nhiên.
 II. Chuẩn bị
 Theo hướng dẫn của SGK, bài thực hành III. Phương pháp tổ chức:
 1. GV lựa chọn địa điểm quan sát: GV phải lựa chọn trước khi thực hành và phải có 
kế hoạch cụ thể và trả lời những câu hỏi như: trong điều kiện của lớp, của trường thì có 
thể tổ chức ở đâu? Nơi đó có đáp ứng được yêu cầu hay không? Độ an toàn như thế nào 
cho giáo viên và học sinh? Có ảnh hưởng gì đến môi trường sau khi đã quan sát không?
 2. Hướng dẫn học sinh nội dung thực hành, quan sát gì? quan sát như thế nào? ghi 
chép? đánh giá sau quan sát? Biên chế nhóm ( có thể mỗi nhóm từ 4-6 học sinh).
 Đây là khâu rất quan trọng vì giáo viên càng hướng dẫn kĩ thì kết quả sẽ càng cao
 Bước này giáo viên nên dành ít nhất là 10-15 phút để hướng dẫn.
 3. Phương pháp tiến hành:
 Bài này dạy trong 2 tiết, giáo viên nên tham mưu với bộ phận chuyên môn của nhà 
trường xin sắp xếp tiết đôi để thời gian quan sát được đảm bảo hoặc tổ chức cho học 
sinh các lớp 9 cùng quan sát ( có thể tréo buổi) hay đổi tiết cho hợp lý.
 Bước 1( tiết 1). Giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát thực tế, ghi chép vào các biểu 
mẩu theo hướng dẫn của giáo viên.
 Bước 2 ( Học sinh làm ở nhà) Từ kết quả quan sát hoàn thành báo cáo thu hoạch theo 
yêu cầu của SGK.
 Bước 3( tiết 2). Gv cho học sinh các nhóm báo cáo kết quả, các nhóm khác bổ sung 
những mẩu vật khác mà các em quan sát được, phản biện lẫn nhau.
 Bước 4( Trong tiết 2). GV kết luận trên cơ sở những gì học sinh quan sát được và 
đánh giá kết quả của học sinh.
 * Lưu ý: nếu như không tổ chức được ngoài thực tế thì giáo viên có thể cho học sinh 
xem phim ảnh tại lớp. Cách tiến hành cũng như quan sát ngoài thực địa. Bài này rất thích hợp cho các trường ở nông thôn như Phong Thạnh Đông, Phong 
Phú, Phong Tân, ...tổ chức tham quan trên cách đồng lúa vì nơi đó có đủ môi trường cho 
học sinh quan sát.
 Ví dụ 2. Bài 56-57: Thực hành: Tìm hiểu tình hình môi trường ở địa phương
 I. Mục tiêu:
 - Học sinh chỉ ra được nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường ở địa phương và từ đó đề 
xuất các biện pháp khắc phục.
 - Nâng cao nhận thức của học sinh đối với công tác chống ô nhiễm môi trường.
 II. Chuẩn bị
 - Giấy, bút;
 - Bảng 56.1, bảng 56.2 và bảng 56.3
 III. Phương pháp tổ chức:
 1. GV lựa chọn địa điểm quan sát: GV phải lựa chọn trước khi thực hành và phải có 
kế hoạch cụ thể và trả lời những câu hỏi như: trong điều kiện của lớp, của trường thì có 
thể tổ chức ở đâu? Nơi đó có đáp ứng được yêu cầu hay không? Độ an toàn như thế nào 
cho giáo viên và học sinh? liên hệ nơi cần quan sát.
 2. Hướng dẫn học sinh nội dung thực hành, quan sát gì? quan sát như thế nào? ghi 
chép? đánh giá sau quan sát? Biên chế nhóm ( có thể mỗi nhóm từ 4-6 học sinh).
 Đây là khâu rất quan trọng vì giáo viên càng hướng dẫn kĩ thì kết quả sẽ càng cao.
 Bước này giáo viên nên dành ít nhất là 10-15 phút để hướng dẫn.
 3. Phương pháp tiến hành:
 Bài này dạy trong 2 tiết, cũng tương tự như ví dụ 1 giáo viên nên tham mưu với bộ 
phận chuyên môn của nhà trường xin sắp xếp tiết đôi để thời gian quan sát được đảm bảo hoặc tổ chức cho học sinh các lớp 9 cùng quan sát ( có thể tréo buổi) hay đổi tiết cho 
hợp lý.
 Bước 1( tiết 1). Giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát thực tế, ghi chép theo hướng 
dẫn của giáo viên và yêu cầu của bài thực hành ( theo 4 bước của bài là:
 B1. Điều tra các thành phần hệ sinh thái - Ghi vào bảng 56.1
 B2. Phỏng vấn hay trao đổi với người dân ở nơi đó.
 B3. Phỏng đoán sự biến đổi của môi trường- Ghi vào bảng 56.3
 B4. Tổng hợp-Ghi vào bảng 56.3)
 Bước 2 ( Học sinh làm ở nhà) Từ kết quả quan sát hoàn thành báo cáo thu hoạch theo 
yêu cầu của SGK.
 Bước 3( tiết 2). Gv cho học sinh các nhóm báo cáo kết quả, các nhóm khác bổ sung , 
phản biện.
 Bước 4( Trong tiết 2). GV kết luận trên cơ sở những gì học sinh quan sát được và 
đánh giá kết quả của học sinh.
 * Lưu ý: nếu như không tổ chức được ngoài thực tế thì giáo viên có thể cho học sinh 
xem phim ảnh tại lớp. Cách tiến hành cũng như quan sát ngoài thực địa.
 Bài này rất thích hợp cho các trường ở nông thôn như Phong Thạnh Đông, Phong 
Phú, Phong Tân, ...tổ chức tham quan trên cách đồng lúa vì nơi đó có tác động nhiều đến 
môi trường.
 Các trường không có lợi thế cũng có thể tổ chức cho học sinh quan sát ở những nơi 
như dòng kênh, gần nhà máy, xí nghiệp...
 C. Kết luận
 Để thực hiện các tiết thực hành cho có hiệu quả thì cần phải đảm bảo những yêu cầu 
sau : - Lãnh đạo nhà trường cần có kinh phí hỗ trợ cho giáo viên tổ chức nghiên cứu thực tế 
để giáo viên có thể chủ động hơn như: phí đi lại, địa điểm thực hành, giấy, bút...để học 
sinh trình bày sản phẩm...
 - Giáo viên phải vững vàng về kiến thức và năng lực chuyên môn.
 - Phải có sự chu đáo cho tiết dạy từ khâu soạn, chuẩn bị, định hướng phương pháp và 
dự đoán tình huống có thể xãy ra và hãy suy nghĩ rằng mỗi tiết dạy của chúng ta là do 
học sinh đánh giá. Vì vậy phải giữ vững uy tín của mình trước học sinh thông qua từng 
bài giảng.
 - Có sự đầu tư, nghiên cứu, học hỏi từ nhiều nguồn khác nhau.
 - Có sự hợp tác tích cực từ phía học sinh...
 Thực hiện trên tinh thần đổi mới chương trình GDPT 2018 của Bộ GD-ĐT về đổi mới 
phương pháp dạy học: lấy HS làm trung tâm và GV là người hướng dẫn, định hướng cho 
HS chiếm lĩnh tri thức, đồng thời với mong muống nâng cao khả năng tự học của HS, 
nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn thông qua việc kiểm chứng kiến thức qua các tiết 
thực hành ở mỗi chương. Trong thực hiện không tránh khỏi những hạn chế về thời gian 
và những sơ suất, những điểm chưa cụ thể, những ý định chưa thực hiện được như: thực 
hiện thí điểm, một số nội dung trong chuyên đề cần được khai thác thêm như trong việc 
sử dụng hệ thống câu hỏi như thế nào phù hợp với nội dung bài thực hành và năng lực 
của HS, thiếu nhiều ví dụ khác...
 Một lần nữa chúng tôi rất mong nhận được sự quan tâm, đóng góp ý kiến của quý 
đồng nghiệp để chuyên đề được hoàn thiện hơn, và có thể ứng dụng hiệu quả hơn.
 Phong Thạnh Đông, ngày 10 tháng 01 năm 2021
 Hiệu trưởng Người viết
 Trần Đức Ngọ Phạm Minh Thủ