SKKN Hướng dẫn học sinh viết bài Nghị luận về tác phẩm truyện hoặc đoạn trích trong Ngữ văn lớp 9 - Lưu Thị Hải Hà

 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 A. PHẦN MỞ ĐẦU
 I. Đặt vấn đề
 1. Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
 Dạy Văn nói chung, dạy phân môn Tập làm văn kiểu bài Nghị luận về tác 
phẩm văn học (phần truyện) nói riêng ở khối lớp 9 trường Trung học cơ sở là 
dạy cho các em biết tìm tòi, khám phá ra thế giới văn chương nghệ thuật. Tác 
phẩm văn chương dù nhỏ nhất: là một câu tục ngữ, một bài ca dao, hay lớn hơn 
là một bài văn, một bài thơ, một truyện ngắn hay một bộ tiểu thuyết đều có giá 
trị về nội dung và nghệ thuật của nó. Làm thế nào để giáo viên giúp học sinh 
đồng cảm với những giá trị tư tưởng nhân văn cần đạt tới trong mỗi tác phẩm là 
nhiệm vụ giảng dạy của giáo viên dạy Ngữ văn. 
 Nghị luận tác văn học nói chung, tác phẩm truyện nói riêng là một kiểu 
bài nghị luận văn học có vị trí quan trọng trong chương trình Tập làm văn lớp 9. 
Thông qua việc đọc và học tác phẩm văn học, học sinh chẳng những đã có một 
vốn khá phong phú vÒ kiến thức văn học (tác phẩm, thể loại ) và cũng đã 
được nâng cao dần về năng lực cảm thụ, phân tích, bình giá tác phẩm Đó là 
một thuận lợi. Nhưng mặt khác, cũng cần nắm vững yêu cầu và mức độ cần đạt 
của kiểu bài nghị luận về tác phẩm trong chương trình Tập làm văn 9 để không 
đồng nhất yêu cầu và mức độ phân tích tác phẩm trong chương trình văn học và 
khi làm bài Tập làm văn ở lớp 9.
 Tác phẩm văn học bao giờ cũng là một tổng thể hoàn chỉnh giữa nội dung 
và phương thức biểu đạt, tức là nghệ thuật. Nghị luận một tác phẩm truyện là 
trình bày những nhận xét, đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ đề hay 
nghệ thuật của một tác phẩm cụ thể. Những nhận xét, đánh giá về truyện phải 
xuất phát từ ý nghĩa của cốt truyện, tính cách, số phận của nhân vật và nghệ 
thuật trong tác phẩm được người viết phát hiện và khái quát. Các nhận xét, đánh 
giá về tác phẩm truyện trong bài nghị luận phải rõ ràng, đúng đắn, có luận cứ và 
lập luận thuyết phục. Bài nghị luận về tác phẩm truyện phải có bố cục chặt chẽ, 
mạch lạc, có lối văn chuẩn xác, gợi cảm. Như vậy, để đáp ứng yêu cầu làm một 
bài văn nghị luận về tác phẩm truyện, người giáo viên cần cho học sinh hiểu rõ 
tính chất tổng hợp của kiểu bài nghị luận này. 
 Người giáo viên dạy học sinh phương pháp làm bài văn Nghị luận về tác 
phẩm truyện không thể nghèo nàn cảm xúc. Bởi những trang truyện hay, những 
số phận của các nhân vật trong truyện đều có cuộc đời riêng, có tư tưởng, tình 
cảm, nội tâm phong phú và đa dạng. Cho nên trong hướng gợi ý học sinh trình 
bày những cảm nhận, đánh giá về nhân vật, sự kiện, chủ đề trong tác phẩm 
truyện phải xuất phát từ những rung cảm chân thật, thẩm mĩ. Đồng thời biết kết 
hợp linh hoạt nhiều phép lập luận (giải thích, chứng minh, phân tích, ). Trong 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 1 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
khi hướng dẫn học sinh cách làm bài và luyện tập, giáo viên cần chú ý phát huy, 
động viên tính tích cực, chủ động, sáng tạo của từng học sinh chứ không gò ép 
theo những khuôn mẫu. Người giáo viên phải biết khơi gợi những cảm xúc của 
học sinh, kích thích và nuôi dưỡng, phát triển ở học sinh những nhu cầu đồng 
cảm và khát vọng nhận thức cái mới qua hình tượng nhân vật, ngôn ngữ đối 
thoại, độc thoại, ...Vì vậy, nếu ai đó tự cho rằng mình đã gợi đầy đủ các ý tưởng 
của tác phẩm qua từng trang truyện thì chưa hẳn là một giáo viên dạy tốt, nắm 
chắc phương pháp hướng dẫn học sinh cách làm bài văn Nghị luận về tác phẩm 
truyện.
 Vì những lý do trên, tôi chọn sáng kiến “Hướng dẫn học sinh viết bài 
Nghị luận về tác phẩm truyện hoặc đoạn trích trong Ngữ văn lớp 9” để giúp giáo 
viên dạy Văn lớp 9 ôn tốt cho học sinh kiểu bài này hơn.
 2. Ý nghĩa của giải pháp mới
 Sáng kiến đưa ra phương pháp dạy kiểu bài Nghị luận về tác phẩm truyện 
 hoặc đoạn trích lớp 9 với hệ thống tri thức đơn giản, rõ ràng sẽ giúp giáo viên 
 và học sinh nhanh chóng nắm được cách làm bài Nghị luận về tác phẩm truyện 
 hoặc đoạn trích.
 Học sinh lớp 9 có thể viết được bài văn nghị luận về tác phẩm truyện hoặc 
đoạn trích với các ý chính cần đạt; giúp những học sinh ngại học môn Văn có 
thể tự viết được bài văn nghị luận văn học.
 Sáng kiến có khả năng áp dụng cho tất cả các đối tượng giáo viên dạy 
Văn, học sinh lớp 9 trong các trường THCS.
 Giúp cho học sinh thêm yêu thích môn Văn, nhất là những học sinh sợ 
làm bài nghị luận xã hội.
 Giúp học sinh biết phân tích, đánh giá những vấn đề đặt ra trong tác 
phẩm văn học, áp dụng trong cuộc sống như tư tưởng đạo lý, lối sống 
 Có tác dụng rèn kỹ năng sống cho học sinh.
 Giúp cho học sinh đạt kết quả tốt hơn trong kỳ thi tuyển sinh vào các 
trường THPT.
 3. Phạm vi nghiên cứu của đề tài
 - Địa điểm tiến hành nghiên cứu: Lớp 9A, trường THCS thị trấn Neo
 - Đối tượng: 43 học sinh lớp 9A, trường THCS thị trấn Neo
 - Lĩnh vực nghiên cứu: Chuyên môn (Môn Ngữ văn lớp 9)
 II. Phương pháp tiến hành
 1. Cơ sở lý luận
 Nghị luận về tác phẩm truyện hoặc đoạn trích là có sự kế thừa, nâng cao 
kiến thức đã cung cấp, kỹ năng đã rèn ở lớp 7,8. Trong bài văn Nghị luận, người 
viết phải vận dụng nhiều thao tác, kỹ năng như giải thích, chứng minh, phân 
tích, bình giảng . Bài nghị luận về tác phẩm truyện hoặc đoạn trích thuộc nghị 
luận văn học, là bài văn nhận xét, đánh giá về nhân vật, sự kiện, chủ đề hay nghệ 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 2 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
thuật của tác phẩm truyện hoặc đoạn trích. Đề bài nghị luận có thể ra về nhân 
vật, cốt truyện hay về nghệ thuật của tác phẩm. Nghị luận tác văn học nói 
chung, tác phẩm truyện nói riêng là một kiểu bài nghị luận văn học có vị trí quan 
trọng trong chương trình Tập làm văn lớp 9. Thông qua việc đọc và học tác 
phẩm văn học, học sinh chẳng những đã có một vốn khá phong phú vÒ kiến 
thức văn học (tác phẩm, thể loại ) và cũng đã được nâng cao dần về năng lực 
cảm thụ, phân tích, bình giá tác phẩm Đồng thời, học sinh phải nêu được 
những suy nghĩ, cảm thụ của cá nhân trong bài viết.
 Khi làm kiểu bài này, học sinh phải có kỹ năng thực hiện các bước làm 
bài, cách tổ chức, triển khai luận điểm về nhân vật, cốt truyện hay nghệ thuật 
của tác phẩm.
 2. Cơ sở thực tiễn
 Với môn Ngữ văn, nhiều học sinh còn ngại học văn song không phải các 
em không có hứng thú bởi đây là bộ môn của nghệ thuật ngôn từ. Không ít tác 
phẩm đã làm say lòng những “sĩ tử” ngại học văn. Nhất là đối với tác phẩm 
truyện, một tình huống hấp dẫn, một nhân vật tiêu biểu, một chi tiết thắt nút, mở 
nút... có thể làm thay đổi thái độ của học sinh đối với môn văn. Giáo viên kích 
thích học sinh ở những điều đó, học sinh sẽ hứng thú tìm hiểu, đánh giá tác 
phẩm văn học hơn.
 Tuy nhiên, hiện nay, học sinh ngại học văn, càng ngại viết văn hơn đó là 
khó khăn lớn nhất. Trong những năm gần đây, học sinh khối lớp 9 viết bài tập 
làm văn kiểu bài Nghị luận về tác phẩm truyện thường khô cứng, sáo rỗng, lúng 
túng và máy móc Các em thường dựa vào văn mẫu hoặc dựa vào các ý trong 
đề cương hay trong dàn ý thầy cô cho sẵn mà viết lại nên rất hạn chế về mạch 
cảm xúc (không chân thật, còn gượng ép ). Rất ít học sinh chịu khó tìm tòi, 
khám phá ra các ý mới, ý riêng, ý sâu sắc, ý hay do chính bản thân các em cảm 
nhận, thật sự rung động với tác phẩm.
 Mặt khác, đa số các em học sinh thường không tìm hiểu kĩ đề bài và tìm ý 
trước khi bắt tay vào làm bài viết của mình nên thường lệch lạc kiểu bài, nhầm 
lẫn các dạng đề. Đề bài Nghị luận về tác phẩm truyện thường có các dạng đề 
mệnh lệnh và “mở”. Các mệnh lệnh thường gặp là “suy nghĩ” (về nhân vật , tác 
phẩm ), “cảm nhận của em” (về nhân vật, tác phẩm ). Đối tượng nghị luận có 
thể là tác phẩm, nhân vật, tư tưởng hay những đổi thay trong số phận nhân vật 
 ) theo phạm vi vấn đề trong các bài đọc hiểu tác phẩm truyện sách giáo khoa) 
đòi hỏi các em phải có tư duy kiến thức, tích hợp, tổng hợp và phân tích mới 
đảm bảo được yêu cầu của từng đề bài văn cụ thể.
 Về phía giáo viên, không ít thầy cô còn e ngại khi dạy phân môn Tập làm 
văn. Qua nhiều năm theo dõi phong trào thi đua dạy giỏi các cấp và dạy tốt ở 
trường, giáo viên thường chỉ đăng kí dạy phân môn Giảng văn và Tiếng Việt. 
Bởi dạy phân môn Tập làm văn nhất là kiểu bài Nghị luận về tác phẩm truyện, 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 3 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
giáo viên phải tìm tòi nghiên cứu kĩ về tác phẩm, phải thực sự nhập tâm vào cốt 
truyện, vào nhân vật, phải đặt mình trong hoàn cảnh nhân vật sống, nhân vật suy 
nghĩ và hành động đòi hỏi giáo viên phải vận dụng, tổng hợp nhiều kiến thức, 
kể cả vốn sống, vốn tư tưởng tình cảm. 
 3. Các biện pháp tiến hành
 - T×m hiÓu b»ng c¸ch ®äc, nghiªn cøu tµi liÖu vÒ ph­¬ng ph¸p gi¶ng d¹y ph©n 
m«n TËp lµm v¨n. C¸c bµi viÕt cã tÝnh chÊt khoa häc vµ ®· thµnh gi¸o tr×nh gi¶ng 
d¹y.
 - Tham kh¶o ý kiÕn còng nh­ ph­¬ng ph¸p gi¶ng d¹y cña ®ång nghiÖp th«ng 
qua c¸c buæi häp chuyªn ®Ò, dù giê th¨m líp.
 - LÊy thùc nghiÖm viÖc gi¶ng d¹y V¨n nghị luận ë trªn líp vµ ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ 
nhËn thøc cña häc sinh, ®Ó tõ ®ã t×m hiÓu nguyªn nh©n rót ra h­íng rÌn luyÖn 
häc sinh.
 4. Thời gian: Từ ngày 05 tháng 02 năm 2013 đến ngày 05 tháng 4 năm 
2014
 B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
 I. Mục tiêu
 Khi đặt ra vấn đề: Làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy và học văn 
nghị luận ở bậc THCS? Tôi muốn các đồng nghiệp chia sÎ cùng tôi những kinh 
nghiệm giảng dạy, trao đổi bàn luận để tìm ra biện pháp thiết thực, khả thi nhất, 
giải quyết triệt để tình trạng học sinh chỉ chú ý đến môn học tự nhiên hơn môn 
học xã hội, bộc lộ tình cảm, cảm xúc một cách hạn chế ... 
 Mục đích cuối cùng của người viết sáng kiến này là mỗi giáo viên dạy 
Văn lớp 9 sẽ hướng dẫn học sinh làm kiểu bài nghị luận về tác phẩm truyện hoặc 
đoạn trích tốt hơn, học sinh biết cách làm bài nghị luận về nhân vật, cốt truyện 
hoặc nghệ thuật trong tác phẩm truyện, biết thể hiện cảm xúc, suy nghĩ của mình 
về nội dung tác phẩm; từ đó, các em đạt kết quả cao trong các bài viết, bài kiểm 
tra, khảo sát, thi 
 II. Phương pháp tiến hành
 1. Mô tả giải pháp
 Ở các lớp dưới, học sinh đã được học về các kiểu văn bản cụ thể. Chẳng 
hạn lớp 7 đã học về văn bản biểu cảm, về văn nghị luận (trong đó có phép lập 
luận chứng minh và phép lập luận giải thích). Lớp 8 học tiếp khá kĩ về văn bản 
nghị luận, về cách nói và viết bài văn nghị luận có sử dụng các yếu tố biểu cảm, 
tự sự và miêu tả. Vì thế tiết dạy Cách làm bài nghị luận về tác phẩm truyện 
(hoặc đoạn trích) ở lớp 9 phải có sự kế thừa, nâng cao kiến thức, kĩ năng đã rèn 
luyện ở các lớp trước. Sự kế thừa, nâng cao này cần thể hiện rõ nhất ở việc nhấn 
mạnh tính tổng hợp của tri thức, của kĩ năng và tăng cường hoạt động thực hành 
của học sinh. Thật ra trong một bài nghị luận văn học, người viết thường vận 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 4 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
dụng nhiều thao tác, kĩ năng (giải thích, chứng minh, phân tích, bình giảng...) và 
nhiều khi khó có thể tách bạch một cách rạch ròi các thao tác, kĩ năng. Trong 
thao tác nghị luận này đã có hoặc đang sử dụng thao tác nghị luận kia. Giáo viên 
cần chỉ rõ cho học sinh thực tế ấy, từ đó giúp các em biết trình bày một cách có 
lí lẽ, hấp dẫn những cảm nhận, suy nghĩ, đánh giá của mình về một vấn đề văn 
học.
 Bài nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) thuộc nghị luận văn 
học là bài văn nhận xét, đánh giá về nhân vật, sự kiện chủ đề hay nghệ thuật của 
tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích). Đề bài nghị luận có thể đưa ra về nhân vật, về 
chủ đề, về cốt truyện hay về nghệ thuật của tác phẩm.
 Đề bài nghị luận này cũng có các dạng: đề mệnh lệnh và đề “mở”. Các 
mệnh lệnh thường gặp là “suy nghĩ” (về nhân vật..., tác phẩm...), “cảm nhận của 
em” (về nhân vật..., tác phẩm...). Đối tượng nghị luận có thể là tác phẩm, nhân 
vật, tư tưởng hay những đổi thay trong số phận nhân vật... (theo phạm vi vấn đề 
trong các bài đọc hiểu tác phẩm truyện ở sách giáo khoa).
 Cần cho học sinh hiểu rõ tính chất tổng hợp của kiểu bài nghị luận về một 
tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích):
 - Trình bày những cảm nhận, đánh giá phải có lí lẽ, lập luận, đồng thời 
phải qua phân tích, chứng minh bằng các dẫn chứng cụ thể.
 - Kết hợp đồng thời, linh hoạt nhiều phép lập luận (giải thích, chứng 
minh, phân tích,...).
 Trong khi hướng dẫn cách làm bài và luyện tập, giáo viên cần chú ý 
phát huy động viên tính tích cực sáng tạo của học sinh, rất nên khuyến khích 
những suy nghĩ, những cách trình bày có màu sắc riêng của các em, tránh gò ép 
định hướng quá rõ cho học sinh theo những khuôn mẫu. 
 a. Hướng dẫn học sinh phân tích đề
 Đây là khâu vô cùng quan trọng, trước đây khi chưa áp dụng sáng kiến 
kinh nghiệm này tôi thường xem nhẹ khâu này cho nên trong quá trình làm bài 
vẫn còn hiện tượng một số học sinh làm sai đề, lạc đề. Trong một đề bài Tập làm 
văn có những yêu cầu bắt buộc mà người thực hiện đề bài phải tìm ra phương 
pháp giải. Nếu phân tích đúng yêu cầu của đề bài thì sẽ tìm ra được hướng đi 
đúng. Ngược lại, nếu phân tích sai thì sẽ không đáp ứng được yêu cầu của đề, 
đôi khi còn bị lệch đề, lạc đề . Chính vì thế mà người giáo viên phải hướng dẫn 
học sinh phải biết phân tích kĩ đề. Một đề bài văn Nghị luận về tác phẩm truyện 
không bao giờ đồng nhất một dạng đề đơn điệu. Trái lại, nó có rất nhiều dạng, 
nhưng chủ yếu ỏ lớp 9 dạng thường gặp 3 dạng đề cơ bản sau đây:
 Dạng đề I: Suy nghĩ về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh 
nhân vật, tác phẩm. Ví dụ như các đề
 + Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn: 
“Làng” của Kim Lân. 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 5 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 + Suy nghĩ của em về truyện ngắn “Lặng lẽ Sa pa” của 
 Nguyễn Thành Long.
 Dạng đề II: Phân tích đặc điểm nhân vật, tác phẩm hoặc 
 một khía cạnh về nhân vật, tác phẩm. Ví dụ như các đề:
 + Phân tích diễn biến cốt truyện trong truyện ngắn 
Làng của Kim Lân (Sách giáo khoa Ngữ văn 9 trang 65)
 + Phân tích tâm trạng của Kiều trong đoạn trích: "Kiều 
ở lầu Ngưng bích” (Sách giáo khoa Ngữ văn 9 trang 66)
 Dạng đề III : Phân tích để nêu ra nhận xét hoặc làm sáng tỏ một 
vấn đề .Ví dụ như các đề :
 + Suy nghĩ về thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ qua nhân vật 
Vũ Nương ở truyện Người con gái Nam Xương ( Sách giáo khoa Ngữ văn 9 
trang 65).
 + Suy nghĩ về đời sống tình cảm gia đình trong chiến tranh qua tuyện 
ngắn Chiếc lược ngà của Nguyễn Quang Sáng (Sách giáo khoa Ngữ văn 9 trang 
65)
 Tuỳ theo mỗi dạng đề bài mà giáo viên hướng dẫn học sinh các thao tác 
làm bài khác nhau.
 Đối với dạng đề I và dạng đề II học sinh thường hay nhầm lẫn, giáo 
viên phải hướng dẫn cho học sinh biết phân biệt rõ thế nào là suy nghĩ về nhân 
vật, về tác phẩm? Thế nào là phân tích nhân vật, tác phẩm?
 Suy nghĩ về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh về nhân vật, tác 
phẩm là nghiêng về cảm nhận chủ quan của người viết về nhân vật, tác phẩm 
hay một khía cạnh nào đó về nhân vật, tác phẩm (không nhất thiết phải phân tích 
đầy đủ từng đặc điểm của nhân vật hoặc đầy đủ giá trị nội dung và nghệ thuật 
của tác phẩm, có thể chọn những gì mình cảm nhận sâu sắc nhất mà thôi. Ví dụ 
đề bài: Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn: "Làng" của Kim Lân, 
giáo viên có thể hướng dẫn học sinh cảm nhận, suy nghĩ về nét nổi bật của nhân 
vật này là tình yêu làng quyện với lòng yêu nước và tinh thần kháng chiến được 
bộc lộ trong tình huống nào? Tình cảm ấy có đặc điểm gì ở hoàn cảnh cụ thể lúc 
bấy giờ? (Thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp?) Những chi 
tiết nghệ thuật nào chứng tỏ một cách sinh động. thú vị tình yêu làng và lòng 
yêu nước ấy (về tâm trạng, cử chỉ, lời nói ) Trong khi đó yêu cầu của dạng đề 
II (phân tích nhân vật, tác phẩm hay một khía cạnh về nhân vật, tác phẩm) là yêu 
cầu người viết tìm hiểu, đánh giá và nhận xét đầy đủ từng đặc điểm nhân vật, 
từng giá trị nội dung, nghệ thuật của tác phẩm.
 Đối với dạng đề III: Phân tích để nêu ra nhận xét hoặc làm sáng tỏ một 
vấn đề, người giáo viên phải biết tích hợp các kiến thức chương trình Tập làm 
văn ở các lớp dưới để nâng cao yêu cầu giải quyết đề bài văn dạng này. Ví dụ 
đối với đề bài: “Suy nghĩ về đời sống tình cảm gia đình trong chiến tranh qua 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 6 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
tuyện ngắn: "Chiếc lược ngà" của Nguyễn Quang Sáng (Sách giáo khoa Ngữ 
văn 9 trang 65 ), học sinh không phải đơn thuần tập trung phân tích những biểu 
hiện cụ thể tình cảm cha con của hai nhân vật ông Sáu và bé Thu mà còn phải 
trình bày những cảm nhận của mình về tình cảm cha con hết sức cảm động trong 
hoàn cảnh éo le của thời chiến tranh: chịu đựng nhiều thiệt thòi mất mát ; khơi 
gợi nhiều xúc cảm cho người đọc niềm cảm động, khâm phục, quý mến Từ 
đó suy nghĩ về tình cảm cha con, tình cảm gia đình trong hoàn cảnh hiện tại: 
phải biết trân trọng, giữ gìn, vun đắp 
 Từ việc phân tích ba dạng đề nêu trên, giáo viên giúp học sinh nhận thức 
được tầm quan trọng của việc phân tích, tìm hiểu đề và biết vận dụng thành thạo, 
linh hoạt để hình thành những thao tác và kĩ năng phân tích đề chính xác, làm cơ 
sở cho việc tìm ý. Tuỳ theo yêu cầu của mỗi dạng đề (như nghị luận toàn bộ tác 
phẩm, nghị luận một vấn đề trong tác phẩm hay nghị luận có kết hợp giải quyết 
một vấn đề có liên quan) mà xác định nội dung và trình tự phân tích (khái quát – 
phân tích - tổng hợp). Căn cứ vào nội dung và trình tự phân tích, đặt ra và trả lời 
những câu hỏi để có các ý lớn, ý nhỏ của bài văn. 
 b. Hướng dẫn học sinh tìm ý:
 Một bài nghị luận tác phẩm văn học nói chung và nghị luận về tác phẩm 
truyện nói riêng hay, trước hết phải có ý hay. Vậy ý hay là gì? Và thế nào là ý 
hay? Làm thế nào để tìm ra được những ý hay cho bài.
 Tác phẩm văn học nhất là tác phẩm truyện là tấm gương phản ánh hiện 
thực của cuộc sống muôn màu, muôn vẻ thông qua những hình tượng nhân vật 
với đầy đủ tư tưởng, tình cảm nội tâm phong phú , đặt trong những tình huống, 
hoàn cảnh có vấn đề mấu chốt, cụ thể, tiêu biểu đại diện cho một tầng lớp nào 
đó trong cuộc sống đời thường. Vì thế, muốn tìm được ý đúng, ý hay, ý sâu sắc, 
người giáo viên phải hướng học sinh đọc hiểu tác phẩm truyện. Đọc hiểu trước 
hết là phải đọc kĩ tác phẩm để nắm cốt truyện, chủ đề, các ý chính, các chi tiết 
tiêu biểu của từng ý, các dẫn chứng thuyết phục Không đọc kĩ tác phẩm, học 
sinh khó lòng nắm được ý đồ của tác giả, dễ dàng bỏ qua những điểm đặc sắc về 
nội dung cũng như nghệ thuật của tác phẩm; từ đó phân tích hời hợt, đánh giá 
chung chung. Bởi để viết ra được một tác phẩm, người nghệ sĩ đã phải trải qua 
những trăn trở, họ tự đặt ra những yêu cầu, những định hướng khắt khe: Viết về 
vấn đề gì? Viết về đối tượng nào? Viết cho ai? Viết như thế nào? Họ đã phải 
thay nghén tác phẩm truyện - đứa con tinh thần của họ - suốt bao tháng, bao 
năm. Họ đã phải chọn lựa từng hình ảnh có thực trong thực tế rồi khái quát lên 
thành nhân vật, dùng ngòi bút vẽ nên bức chân dung của xã hội sao cho phù hợp 
với từng thời điểm lịch sử. Họ phải nghiền ngẫm từng chi tiết, đắn đo từng câu, 
chữ, từng lời ăn tiếng nói, từng hành động của mỗi nhân vật đặt trong những 
tình huống cụ thể, mấu chốt của tác phẩm. 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 7 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 Ví dụ với đề bài: Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn 
Làng của Kim Lân. Nếu học sinh không đọc kĩ tác phẩm này, thì không thể tìm 
ra được những ý hay, ý đặc sắc. Các em sẽ dễ dàng rơi vào công thức chung 
chung, suy nghĩ hời hợt, không khám phá ra nét mới trong tình cảm đối với làng 
quê của nhân vật ông Hai. Đó là một trường hợp tiêu biểu cho những chuyển 
biến mới trong đời sống tình cảm của người nông dân Việt Nam thời kì kháng 
chiến chống thực dân Pháp. Tình cảm gắn bó sâu nặng với quê hương là một đặc 
điểm có tính truyền thống nhưng nét đăc sắc ở đây là nhà văn Kim Lân, bằng 
vốn sống, vốn am hiểu về tâm lí của người nông dân đã đặt ông Hai vào một 
tình huống gay cấn, thử thách lòng yêu nước tuyệt đối của nhân vật, để buộc 
nhân vật phải đấu tranh tư tưởng gay go, quyết liệt để chọn lựa một trong hai 
giữa tình yêu làng và tình yêu nước, trung thành với kháng chiến, với Bác Hồ. 
Nếu học sinh không đọc kĩ từng trang truyện, thì làm sao thấu hiểu được nỗi 
lòng của ông Hai với cuộc đấu tranh nội tâm đau đớn, vật vã để cuối cùng 
nhân vật mới đi đến quyết 
định dứt khoát: “Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây rồi thì phải thù”. 
Rõ ràng để có được những suy nghĩ và nhận xét sâu sắc về nhân vật ông Hai 
trong truyện ngắn Làng làm sao các em có thể không đọc kĩ tác phẩm. Có đọc kĩ 
tác phẩm các em mới cảm thụ hết những tình huống thú vị , các chi tiết hay 
trong tác phẩm. Từ đó suy nghĩ về nhân vật mới sâu sắc. 
 Sau khi đọc kĩ tác phẩm truyện, khám phá ra được cái hay, cái đẹp,cái đăc 
sắc trong từng yếu tố nội dung, nghệ thuật và nhân vật, học sinh tự đặt ra và trả 
lời những câu hỏi để có những ý lớn, ý nhỏ của bài văn. 
 Dưới đây là các dạng câu hỏi gợi ý, giúp học sinh tìm ý: 
 Câu hỏi tìm hiểu tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác: 
 Tác giả của tác phẩm truyện sẽ nghị luận là ai? Có những nét gì nổi bật 
trong cuộc đời và sự nghiệp sáng tác? Sống trong thời kì nào? Có nét riêng, nét 
độc đáo gì về phong cách cá nhân? Chuyên sáng tác về mảng đề tài nào? Sự 
nghiệp sáng tác ra sao? 
 Tác phẩm truyện trên được trích từ đâu? Được sáng tác trong hoàn cảnh 
nào? Tác phẩm được đánh giá như thế nào? Có phải là tác phẩm tiêu biểu cho sự 
sáng tác văn chương của tác giả không? 
 Câu hỏi tìm hiểu giá trị nội dung : 
 Đề bài gồm mấy ý? Ý nghĩa cụ thể, ý nghĩa khái quát là gì? Những ý nào 
tập trung biểu hiện chủ đề, tư tưởng của truyện? Nội dung có thể hiện được 
những vấn đề lớn, bức xúc mà xã hội quan tâm hay không? Có giá trị nhân văn 
như thế nào? 
 Nhân vật chính của truyện là ai? Đại diện cho từng lớp con người nào 
trong xã hội? Có những nét tính cách như thế nào? Nét tính cách nào là tiêu 
biểu nhất? Nét tính 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 8 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
cách đó được thể hiện qua những chi tiết nào? (diện mạo, cử chỉ, lời nói, hành 
động, tư t­ëng tình cảm, nội tâm ?) 
 Câu hỏi tìm hiểu giá trị nghệ thuật:
 Tác phẩm truyện được viết theo phong cách nào? Có nét gì sáng tạo riêng 
trong nghệ thuật tạo tình huống? Có hình tượng nghệ thuật nào độc đáo? Ngôn 
ngữ diễn đạt, cấu trúc bố cục của truyện có đặc sắc?
 Tác phẩm truyện trên có tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của tác giả 
không? Có thể hiện được bản lĩnh sáng tạo của một nhà văn đầy tài năng và tâm 
huyết cho một thời đại, một trào lưu văn học không?
 Câu hỏi gợi mở những hướng xem xét mới:
 Có thể so sánh, đối chiếu với những tác giả, tác phẩm nào để phân tích 
tác phẩm được sâu rộng, toàn diện hơn? 
 Tác phẩm truyện có ảnh hưởng gì trong thời đại tác giả đương sống và đối 
với các thời đại sau này? Tại sao tác phẩm được mọi người yêu thích?
 Với ngần ấy câu hỏi, không thể nào giáo viên giảng giải một cách cặn kẽ, 
tỉ mỉ trong quá trình phân tích một đề bài trên lớp. Do đó đòi hỏi người giáo 
viên phải biết chọn lựa nhưng câu hỏi tìm ý cho phù hợp, có tác dụng khơi 
nguồn cảm xúc cho các em học sinh. Hay nói cách khác, người giáo viên phải 
biết chọn điểm đột phá. Bởi mỗi tác phẩm truyện (dù là ngắn hay dài) đều là một 
kho báu vừa lộ thiên vừa bí mật về nội dung và nghệ thuật. Nhiệm vụ của người 
giáo viên là giúp cho các em học sinh biết cách khám phá và đột nhập kho báu 
ấy, nhất là phần sáng tạo kì công của tác giả.
 Nhưng bắt đầu từ đâu và như thế nào? Đây là vấn đề nghệ thuật giảng 
dạy. Nếu khéo léo khám phá sẽ có được nhiều cảm xúc, hứng thú gợi mở cho 
các em học sinh niềm yêu thích, tích cực tư duy làm bài. Bài nghị luận của các 
em sẽ sâu sắc, tinh tế và chân thật. Nếu không khéo sẽ làm cho các em nhàm 
chán và bài viết của các em trở nên lạc lõng, hời hợt, tẻ nhạt.
 * Sau đây là những việc làm cụ thể mà tôi hướng dẫn học sinh tìm ý cho 
đề bài: 
 “Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn Làng của Kim Lân”
 Khi tìm ý cho đề văn trên , giáo viên nên gợi cho học sinh suy nghĩ theo 
các câu hỏi sau:
 + Nhà văn Kim Lân có sở trường gì trong sáng tác truyện ngắn?
 + Làng là một truyện ngắn ra đời trong hoàn cảnh nào? Có những 
 thành công
gì về nội dung và nghệ thuật?
 + Truyện có kết cấu ra sao? Xoay quanh nhân vật nào? Nhân vật có 
những
đặc điểm gì nổi bật? Tình yêu làng được biểu hiện như thế nào? Tình yêu làng, 
yêu nước của nhân vật ông Hai được bộc lộ trong tình huống nào? Tình cảm ấy 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 9 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 có đặc điểm gì mới so với vẻ đẹp trong nét tính cách truyền thống của người 
 nông dân? (cụ thể lúc bấy giờ - thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân 
 Pháp)? Những chi tiết nghệ thuật nào chứng tỏ một cách sinh động, thú vị tình 
 yêu làng và lòng yêu nước ấy? (Về tâm trạng, cử chỉ, hành động, lời nói ...?)
 + Em có nhận xét, đánh giá suy nghĩ gì về tư tưởng tình cảm của người 
 nông dân trong thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp qua nhân vật Ông 
 Hai? (Những nhận thức, tình cảm đúng đắn cao đẹp: Sự nhiệt tình, hăng hái 
 tham gia kháng chiến, lòng tin tưởng tuyệt đối vào kháng chiến vào lãnh tụ )
 + Nhân vật ông Hai đã để lại những tình cảm gì trong lòng em? (Sự yêu 
 mến, trân trọng và cảm phục, tự hào )
 + Với những câu hỏi tìm ý gợi mở trên, người có thể yên tâm học sinh 
 sẽ đảm bảo đáp ứng tốt nội dung đề bài. Tương tự như thế học sinh có thể tự tìm 
 và trả lời các câu hỏi tìm ý cho bất kì đề bài văn nghị luận nào.
 Sau khi đã có được ý, bước kế tiếp giáo viên phải hướng dẫn cho các em biết 
cách sắp xếp các ý (luận điểm, luận chứng, luận cứ theo một trình tự hợp lí. 
Việc làm này gọi là lập dàn ý.
 c. Hướng dẫn học sinh lập dàn ý:
 Như đã nói ở trên lập dàn ý là sắp xếp các ý đã tìm được ở bước tìm ý theo 
 một trình tự thích hợp lí và xác định mức độ trinh bày mỗi ý theo tỉ lệ thoả đáng 
 giữa các ý.
 Nếu một bài văn hoàn chỉnh được ví như một ngôi nhà thì dàn ý là cái sườn 
 thiết kế nên ngôi nhà ấy. Viết một bài văn nghị luận cũng thế. Muốn có một bài 
 văn nghị luận hay, đảm bảo đáp ứng các yêu cầu của đề bài một cách rõ ràng, 
 chặt chẽ, có hệ thống, mạch lạc, lập luận thuyết phục người giáo viên phải 
 hướng dẫn học sinh làm tốt bước lập dàn ý này. Có thể hướng dẫn học sinh sắp 
 xếp các ý theo trình tự nội dung, nghệ thuật, rồi đến nhận xét, đánh giá, suy nghĩ 
 của bản thân, nhưng có thể sắp xếp đan xen giữa nôi dung, nghệ thuật và nhận 
 xét, đánh giá, suy nghĩ của bản thân. Cũng có khi việc sắp xếp không bị gò bó 
 theo một trật tự cố định nào. Trong trường hợp này, đòi hỏi học sinh phải có bản 
 lĩnh viết văn, phải có dụng ý nghệ thuật trong cách sắp xếp 
 trình bày lập luận để đạt được mục đích yêu cấu của đề bài, làm sáng tỏ vấn đề. 
 Thông thường dàn bài chung cho bài văn nghị luận về tác phẩm truyện theo một 
 trình tự như sau:
 1. Mở bài: Giới thiệu tác phẩm truyện hay một đoạn trích (tuỳ theo 
 yêu cầu cụ thể của đề bài) và nêu ý kiến đánh giá sơ bộ của mình .
 2. Thân bài: Nêu các luận điểm chính về nội dung và nghệ thuật 
 của tác phẩm; có phân tích, chứng minh bằng các luận cứ tiêu biểu 
 và xác thực. 
 3. Kết bài: Nêu nhận định, đánh giá chung của mình về tác phẩm 
 truyện hoặc đoạn trích. 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 10 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 Điểm lưu ý trong cách làm bài văn nghị luận là trong bài văn không phải 
bao giờ các ý cũng được trình bày dàn đều nhau mà nên có chỗ đậm, chỗ nhạt, 
chỗ nói kĩ, chỗ nói lướt qua. Cho nên, ngay ở khâu lập dàn ý, sau khi sắp xếp ý, 
ta nên cân nhắc, định trước tỉ lệ dành cho mỗi ý trong bài để chủ động xây dựng 
một bài văn cân đối, có chiều sâu, tạo được điểm nhấn hấp dẫn, lôi cuốn người 
đọc. Thông thường ý được nói kĩ là trọng tâm. Ví như với đề bài:
 “Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn Làng của Kim 
Lân”, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh lập dàn bài như sau:
 1. Mở bài: Giới thiệu truyện ngắn Làng và nhân vật ông Hai – nhân 
vật chính của tác phẩm, một trong những nhân vật thành công bậc nhất của văn 
học thời kì kháng chiến chống Pháp .
 2. Thân bài: 
 a. Triển khai các nhận định về tình yêu làng, yêu nước của nhân 
vật ông Hai và nghệ thuật đặc sắc của nhà văn. 
 * Tình yêu làng, yêu nước của nhân vật ông Hai là tình cảm nổi 
bật xuyên suốt toàn truyện 
 + Chi tiết đi tản cư nhớ làng 
 + Theo dõi tin tức kháng chiến 
 + Tâm trạng khi nghe tin làng Chợ Dầu theo Tây 
 + Niềm vui tin đồn được cải chính 
 * Nghệ thuật xây dựng nhân vật 
 + Chọn tình huống tin đồn thất thiệt để thể hiện diễn biến tâm 
trạng nhân vật 
 + Các chi tiết miêu tả nhân vật 
 + Các hình thức trần thuật (đối thoại, độc thoại )
 b. Nhận xét, đánh giá về nhân vật:
 Nhân vật ông Hai đã có những chuyển biến mới trong tình cảm của 
người nông dân (Những nhận thức mới, những tình cảm mới mẻ: Sự nhiệt tình, 
hăng hái tham gia kháng chiến, lòng tin tưởng tuyệt đối vào kháng chiến, vào 
lãnh tụ ).
 Tình yêu làng đã được nâng lên thành tình yêu nước, sẵn sàng hy 
sinh tình cảm riêng, của cải riêng (nhà ông bị Tây đốt nhẵn ông vẫn vui sướng, 
tự hào).
 Là nhân vật để lại nhiều tình cảm đẹp trong lòng người đọc: Sự yêu 
mến, trân trong và cảm phục. 
 3. Kết bài :
 Sức hấp dẫn của hình tượng nhân vật. Thành công của nhà văn khi 
xây dựng hình tượng nhân vật ông Hai.
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 11 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 Bên trên là một dàn ý tiêu biểu cho một bài văn nghị luận về tác 
phẩm truyện, hoc sinh có thể dựa vào ý trên để thiết lập cho những bài văn cụ 
thể khác. Lưu ý khi lập dàn ý cần tránh các lỗi sau:
 - Lạc ý: Là những ý không đúng với yêu cầu về nội dung và phương pháp 
nghị luận nêu trong đề bài. Ví dụ: Yêu cầu của một bài văn nghị luận là những 
luận điểm luận cứ, luận chứng mà học sinh lại nêu ý miêu tả hoặc kể chuyện.
 - Ý không phù hợp với nội dung: Ví dụ: Đề yêu cầu nêu suy nghĩ về nhân 
vật mà dàn bài lại đưa ra ý phê phán thái độ của nhân vật hoặc đề ra phương 
hướng giải quyết khác như nêu quan niệm sống, đấu tranh chống chủ nghĩa cá 
nhân tiêu cực hay sa vào bình luận về giá trị tác phẩm và những đóng góp của 
tác giả. 
 - Thiếu ý: Có thể thiếu một số ý lớn so với yêu cầu đề bài hoặc một số ý nhỏ. 
Ví dụ: Tình yêu làng yêu nước của nhận vật ông Hai trong truyện ngắn làng của 
tác giả Kim Lân được triển khai thành bốn ý nhỏ mà dàn ý chỉ có ba hoặc hai. 
 - Lặp ý: Là ý sau lặp lại hoàn toàn ý trước. Ví dụ: Với đề bài : “Suy nghĩ về 
tình cha con trong chiến tranh qua truyện ngắn Chiếc lược ngà của Nguyễn 
Quang Sáng nếu học sinh không khéo triển khai tình cảm của bé Thu với cha và 
ngược lại tình cảm của ông Sáu với bé Thu thì sẽ dễ lặp ý. 
 - Sắp xếp ý lộn xộn: Là sắp xếp không theo thứ tự nào, đảo lộn cả giá trị nội 
dung, nghệ thuật. Đây là hiện tượng viết văn tuỳ tiện, gặp đâu nói đấy, không 
chuẩn bị kỹ dàn ý.
 Khi đã có cái để viết, có dàn ý, bước kế tiếp, giáo viên hướng dẫn học sinh 
chuyển sang phần luyện viết văn với mục đích để rèn kĩ năng diễn đạt của các 
em.
 d. Hướng dẫn học sinh viết đoạn và liên kết đoạn:
 Từ dàn ý đã có sẵn, các em có thể viết thành đoạn, thành bài. Các em được 
giáo viên hướng dẫn viết từng đoạn tiêu biểu: Đoạn mở bài, đoạn thân bài, đoạn 
kết bài. 
 * Đoạn mở bài: Là đoạn văn khởi đầu của bất cứ bài văn nào. Nó là đoạn 
giới thiệu vấn đề được nghị luận trong bài văn, đồng thời khơi gợi, lôi cuốn 
người đọc sự chú ý đối với vấn đề đó.
 Nguyên tắc viết mở bài:
 - Cần nêu đúng vấn đề đặt ra trong đề bài. 
 - Chỉ được phép nêu những ý khái quát (học sinh không được lấn 
sang phần thân bài: Giảng giải, minh hoạ hay nhận xét, đánh giá ý kiến nêu 
trong đề bài. 
 Cách mở bài: Có rất nhiều cách mở bài. Tuỳ dụng ý của người làm mà có 
thể vận dụng một trong những cách sau đây: 
 - Mở bài trực tiếp: Giới thiệu ngay vấn đề cần nghị luận.
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 12 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 - Mở bài gián tiếp: Nêu ra những ý kiến có liên quan đến vấn đề cần 
nghị luận (từ khái quát đến cụ thể, so sánh đối chiếu, tương đồng, tương phản )
 Sau đây là mấy cách mở bài tham khảo cho đề bài: “Suy nghĩ về 
nhân vật ông Hai trong truyện ngắn Làng của Kim Lân”.
 + Cách trực tiếp: 
 Nhân vật ông Hai trong truyện ngắn Làng của Kim Lân là người nông 
dân có tinh yêu làng quyện với lòng yêu nước, trung thành với kháng chiến và 
lãnh tụ. Đó là nét mới trong đời sống tình cảm của người nông dân Việt Nam 
thời kì đầu cuộc kháng chiến chống Pháp đã để lại trong lòng người đọc những 
ấn tượng sâu sắc.
 + Cách gián tiếp: (có nhiều cách gián tiếp, sau đây là hai cách để tham 
khảo) 
 Cách 1: 
 Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, Kim Lân là một gương mặt độc đáo. 
Do hoàn cảnh sống của mình, ông am hiểu sâu sắc sinh hoạt , tâm lý của người 
nông dân. Kim Lân được xem là nhà văn của nông thôn, của người dân quê Việt 
Nam với những vẻ đẹp mộc mạc mà đậm đà. “Làng” là một truyên ngắn đặc sắc 
nhất của Kim Lân. Tác phẩm này được viết trong thời kì đầu của cuộc kháng 
chiến chống thực dân Pháp, thể hiện một cách sinh động vẻ đẹp của tình yêu 
làng, lòng yêu nước ở người nông dân. Ai đến với “Làng”, chắc khó quên được 
ông Hai - một nhân vật nông dân mang những nét đẹp thật đáng yêu qua ngòi 
bút khắc hoạ tài tình của Kim Lân.
 Cách 2:
 Tình yêu làng, sự gắn bó nơi chôn nhau cắt rốn là một tình cảm sâu nặng ở 
con người Việt Nam nói chung, đặc biệt ở người nông dân nói riêng. Lịch sử 
văn học dân tộc từng xây dựng thành công nhiều nhân vật mang tình cảm đáng 
quý ấy. Nhân vật ông Hai trong truyện ngắn Làng của Kim Lân là một trong 
những trường hợp như thế.
 Sau khi đã hướng dẫn cụ thể cho học sinh các cách mở bài trên, giáo viên 
tiến hành cho học sinh rèn viết đoạn mở bài và tin chắc rằng học sinh sẽ viết tốt.
 Bước kế tiếp, giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh viết phần thân bài (gồm 
nhiều đoạn, giáo viên có thể chọn cho học sinh viết một đoạn tiêu biểu).
* Đoạn thân bài:
 Phần thân bài sẽ lần lượt trình bày, giải thích, nhận xét, đánh giá các 
luận điểm của vấn đề được đặt ra trong đề bài (thực hiện vừa đủ, không thiếu, 
không thừa các nhiệm vụ đã đề ra ở phần mở bài). Ở từng luận điểm, cần có sự 
phân tích, chứng minh cụ thể, chính xác bằng những dẫn chứng sinh động trong 
tác phẩm. Giữa các luận điểm, đoạn văn cần có sự liên kết, chuyển tiếp một cách 
linh hoạt, uyển chuyển, tránh gò bó, máy móc, công thức.
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 13 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 Dưới đây là một trong những đoạn thân bài của đề bài: “Suy nghĩ về nhân 
vật ông Hai trong truyện ngắn Làng của Kim Lân” mà giáo viên có thể giới 
thiệu cho học sinh tham khảo.
 Lòng yêu nước, yêu làng của nhân vật ông Hai được thể hiện một cách 
cảm động qua diễn biến tâm trạng của ông. Tác giả đã sáng tạo ra một tình 
huống bất ngờ, đầy kịch tính thử thách tình yêu làng của ông Hai là có tin đồn 
về làng Chợ Dầu đã theo giặc. Ông Hai vô cùng đau xót: “Cổ ông lão nghẹn 
ắng hẵn lại, da mặt tê rân rân, ông lão lặng đi tưởng như đến không thở được 
Ông cúi gầm mặt xuống mà đi”. Về đến nhà, ông nằm vật ra giường không dám 
đi đâu. Ông buồn, ông xấu hổ. Ông tự 
tranh luận với mình, tự dằn vặt mình hoặc đâm cáu gắt với vợ Đêm, ông trằn 
trọc không sao ngủ được; ông hết trở mình bên này, lại trở mình bên kia thở dài 
,... chân tay ông lão nhũn ra , Tin đồn loang xa, mụ chủ nhà hay được lại đuổi 
khéo gia đình ông. Ông Hai rơi vào tình trạng bế tắc. Ông có nghĩ đến việc trở 
về làng nhưng liền sau đó ông phản kháng lại ngay, ông phẫn uất nói: “Làng thì 
yêu thật nhưng làng theo Tây rồi thì phải thù”.Thật là tuyệt đường sinh sống! 
Ông quyết không trở về làng vì về làng là bỏ kháng chiến, bỏ cụ Hồ. Ông chỉ 
còn biết tâm sự với đứa con nhỏ ngây thơ. Qua những lời tâm sự mộc mạc, 
chân thật đầy cảm động với con, ta thấy được tấm lòng yêu nước cao đẹp của 
người nông dân này. Như nhà văn hào I-li-a Ê-ren-bua có nói: “Lòng yêu nhà, 
yêu làng xóm, yêu đồng quê trở nên lòng yêu nước”. Ông Hai đúng là một con 
người như thế - một con người thiết tha yêu làng, vì yêu làng nên ông yêu nước, 
kính yêu cụ Hồ, quyết trung thành với kháng chiến. Đó chính là nét đẹp mới 
trong đời sống tình cảm của người nông dân Việt Nam thời kì đầu cuộc kháng 
chiến chống Pháp.
 Bên trên chỉ là một đoạn tiêu biểu của phần thân bài (gồm nhiều đoạn), 
giáo viên có thể hướng dẫn học sinh viết các đoạn khác nhau của các đề khác. 
Dù là đoạn văn nào thì giáo viên cũng phải phân tích cho học sinh thấy rõ các 
cách trình bày nội dung một đoạn văn. Đoạn thân bài trên được phân tích cách 
trình bày như sau: 
 Đoạn văn trên gồm 17 câu.
 Câu (1) là câu diễn đạt ý chính của đoạn: nêu khái quát đặc điểm yêu 
nước, yêu làng của nhân vật ông Hai. (Câu này còn gọi là câu chủ đề).
 Từ câu (2) đến câu (16) là các câu diễn giải cho ý chính (lòng yêu nước 
của nhân vật ông Hai). Đó là những lí lẽ và dẫn chứng cụ thể, tiêu biểu, chính 
xác, sinh động. Câu (17) (câu cuối) là câu khẳng định lại và nâng cao lòng 
yêu nước của nhân vật ông Hai (là vẻ đẹp mới trong đời sống tình cảm của 
người nông dân Việt Nam thời kì đầu cuộc kháng chiến chống Pháp).
 Từ việc phân tích cách viết đoạn trên, giáo viên có thể minh hoạ bằng sơ 
đồ đoạn văn nghị luận như sau:
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 14 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 KHÁI QUÁT
 PHÂN TÍCH
 Ý DIỄN GIẢI, DẪN CHỨNG TIÊU BIỂU
 TỔNG HỢP
 * Đoạn kết bài:
 Đoạn kết bài phải thể hiện đúng quan điểm đã trình bày ở phần thân bài: 
 Chỉ nêu những ý nhận xét, đánh giá khái quát, không trình bày lan man hay 
lặp lại ý diễn giải, minh hoạ ,cụ thể, chi tiết. Cũng không nên lặp lại nguyên văn 
lời lẽ của phần mở bài. Khác với mở bài, phần kết bài thiên về đánh giá, tổng 
kết vấn đề.
 Có nhiều cách kết bài khác nhau, tuỳ theo dụng ý của người viết. Có khi 
kết bài là tóm tắt, khẳng định lại giá trị nội dung, nghệ thuật của tác phẩm. Có 
khi kết bài là tổng hợp những cảm nhận sâu sắc về nhân vật, tác giả, tác phẩm. 
Có khi kết bài lại là liên tưởng đến các vấn đề khác có liên quan. 
 Thế nên, để hướng dẫn học sinh viết được những kết bài sâu sắc, người 
giáo viên cần phải giúp học sinh nhận thức được tầm quan trọng của đoạn kết 
bài (không chỉ khép lại, hoàn chỉnh bài văn mà còn làm cho bài văn thêm khái 
quát, nâng cao về mọi mặt: Tư tưởng, tình cảm, chủ đề, quan niệm sống tốt đẹp 
 )
 Dưới đây là hai cách kết bài cho đề bài văn: Suy nghĩ về nhân vật ông Hai 
trong truyện ngắn Làng của Kim Lân.
 Cách 1: Đánh giá nhân vật và khẳng định giá trị tác phẩm
 Ông Hai trong truyện ngắn Làng là một nhân vật tạo ấn tượng sâu sắc 
đối với người đọc. Qua truyện này, bằng những tình huống, chi tiết chân thật, 
thú vị, bằng nghệ thuật miêu tả tâm lí sinh động, Kim Lân đã đem đến cho 
chúng ta một hình tượng hấp dẫn về người nông dân Việt Nam trong cuộc kháng 
chiến chống Pháp. Tình yêu thiết tha, sự gắn bó sâu năng với làng quê, đất nước 
của nhân vật ông Hai luôn luôn có ý nghĩa giáo dục thấm thía đối với các thế hệ 
bạn đọc. 
 Cách 2: Cảm nhận sâu sắc về nhân vật và tác giả, tác phẩm
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 15 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 Trong số rất nhiều nhân vật nông dân từ những trang truyện đi vào lòng 
người đọc và đã chiếm được tình cảm yêu thương, quý mến, trân trọng nơi trái 
tim 
sâu kín của mỗi người , có thể nói người đọc khó có thể quên được nhân vật ông 
Hai trong tác phẩm Làng của Kim Lân - một người nông dân thuần phác, yêu 
làng, yêu nước chứa chan, sâu nặng ,một lòng trung thành với kháng chiến, với 
cụ Hồ - đã trở thành hình tượng nhân vật tiêu biểu cho người nông dân Việt 
Nam trong thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp. Nhà văn Kim Lân đã 
diễn tả được diễn biến tâm lí phức tạp của nhân vật bằng chất liệu ngôn ngữ 
bình dị, mộc mạc, tạo được tình huống bất ngờ, thú vị. Chính vì thế, nhà văn 
Kim Lân được đánh giá là cây bút hàng đầu về đề tài nông thôn và người nông 
dân .
 2. Phạm vi áp dụng:
 Sáng kiến của tôi có thể được áp dụng để giảng dạy cho nhiều đối tượng 
học sinh, nhiều trường học khác nhau. Đơn vị áp dụng sáng kiến nên có những 
điều kiện cần thiết để hỗ trợ giáo viên trong các giờ dạy. Cụ thể là trong thư viện 
của nhà trường cần có những tài liệu liên quan đến các bộ môn nói chung. Vì đó 
là những tư liệu cần thiết giúp cho giáo viên chủ động về nội dung và phương 
pháp giảng dạy. Đồng thời các đơn vị áp dụng sáng kiến cũng cần trang bị 
những phương tiện dạy học hiện đại như máy tính, đèn chiếu, đài, băng, đĩa... để 
mỗi giờ học sẽ sinh động và hứng thú hơn với học sinh. Tổ chức trao đổi kinh 
nghiệm với bạn bè đồng nghiệp, giúp đồng nghiệp có điều kiện học hỏi nhiều 
điều về nội dung về phương pháp giảng dạy. Có như vậy sáng kiến ấy mới thực 
sự có giá trị và có sức sống trong hoạt động dạy học.
 3. Hiệu quả 
 Với phương pháp giảng dạy bài văn nghị luận về tác phẩm truyện 
(hoặc đoạn trích) tôi đã trình bày ở trên tôi thấy học sinh hiểu bài tốt hơn, các 
em hào hứng, say mê học văn và viết văn hơn trước. Các em đã có kĩ năng phân 
tích tìm hiểu một tác phẩm văn học nói chung. Từ đó việc học tập các môn học 
khác của các em cũng tốt hơn. Qua các kì thi tuyển sinh vào THPT, nhiều học 
sinh đạt điểm Ngữ Văn cao hơn những năm trước vì thế tỉ lệ đỗ vào các trường 
THPT cũng cao hơn. Chi phí đào tạo cho các em giảm bớt rõ rệt. Các em nhận 
được nhiều sự động viên khen thưởng về vật chất của các hội khuyến học trong 
nhà trường, ở điạ phương và các dòng họ.
 Với những định hướng ở trên tôi đã giúp học sinh rèn luyện cách làm bài 
văn nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích nói riêng), cách làm một bài 
văn nói chung tốt hơn. Học sinh say mê yêu thích môn học, học sinh gắn bó với 
trường lớp, với bạn bè không vi phạm các vấn đề về đạo đức hay các tệ nạn xã 
hội. Cũng từ đó mà phụ huynh học sinh đã có những nhận thức đúng đắn hơn, 
tích cực hơn với bộ môn Ngữ Văn. Trước đây phụ huynh thường xem nhẹ bộ 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 16 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
môn này và khuyến khích con em mình hướng vào các bộ môn Khoa học Tự 
nhiên nhiều hơn. Vì phụ huynh cho rằng đây là những môn quan trọng sẽ có tác 
dụng với học sinh hơn trong việc thi Đại học cũng như trong cuộc sống sau này. 
Giờ đây nhiều phụ huynh đã khuyến khích con em mình học Văn cũng như các 
bộ môn Khoa học Xã hội khác. Bởi môn nào cũng quan trọng và đều giúp ích 
cho học sinh sau này. 
 4. Kết quả cụ thể:
 Với tâm huyết giảng dạy thật tốt kiểu bài phân tích tác phẩm truyện và 
qua tích luỹ một vài kinh nghiệm hướng dẫn học sinh phân tích đề, tìm ý, lập 
dàn ý, viết đoạn và liên kết đoạn, tôi đã giúp học sinh của các lớp do chính tôi 
trực tiếp giảng dạy đạt được kết quả tốt trong các kì kiểm tra học kì II và thi 
Tuyển vào lớp 10 luôn đảm bảo chỉ tiêu, chất lượng đạt 100 % . Đa số bài làm 
của các em đều đáp ứng được yêu cầu của đề; khai thác được ý hay, ý sâu sắc; 
phân tích tinh tế, có cảm xúc, biết tìm tòi và sáng tạo mang phong cách riêng, 
không còn gượng ép, máy móc hay khuôn sáo. Rất ít bài làm sơ lược, ý nghèo 
nàn hoặc không tìm được ý.
 Theo dõi tỷ lệ học sinh làm bài văn Nghị luận văn học trong kỳ thi 
tuyển vào lớp 10 (2013 - 2014), tôi đã thống kê được chất lượng như sau:
 Tỉ lệ đạt Tỉ lệ học 
 Tỉ lệ đạt Tỉ lệ đạt điểm Tỉ lệ học 
 điểm trung sinh kÐm
 điểm 8-9 6.5->7.5 sinh yếu
 bình
 20% 65% 15% 0 0
 Chính hiệu quả đạt được trên, đã động viên, thôi thúc tôi hoàn thành 
kinh nghiệm giảng dạy này.
 C. PHÇN kÕt luËn
 1. Nhận định chung
 Đối với thi sĩ, sáng tác được một câu thơ, một bài thơ hay là niềm hạnh 
phúc. Còn đối với người giáo viên dạy Ngữ văn chúng tôi, việc nghiền ngẫm, 
trao đổi với nhau qua bao tháng năm trên bục giảng để hiểu được đúng, thấm 
được sâu từng trang truyện, từng nhân vật, từng yếu tố nội dung và nghệ thuật 
của tác phẩm mà nhà văn muốn gửi gắm vào đó một lời nhắn nhủ, một tư tưởng 
tình cảm mới mẻ, tốt đẹp... Là nguồn vui lớn, say mê với đời, với sự nghiệp dạy 
Văn. Và đối với tôi, việc tích luỹ một vài kinh nghiệm hướng dẫn học sinh cách 
làm tốt bài văn Nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc đoạn trích) là điều tôi tâm 
đắc. Có thể nói, hướng dẫn học sinh cách làm bài văn Nghị luận về tác phẩm 
truyện tức là đi tìm và khám phá ra cái hay, cái đẹp trong văn chương nghệ 
thuật. Từ khâu phân tích đề, tìm ý, lập dàn ý, viết đoạn và liên kết đoạn là cả 
một quá trình lao động nghệ thuật sáng tạo. Giúp các em hiểu ra chân lí ấy sẽ là 
con đường ngắn nhất hướng các em yêu thích văn chương và có hứng thú khi 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 17 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
làm bài tập làm văn kiểu bài Nghị luận về tác phẩm văn học nói chung và tác 
phẩm truyện nói riêng.
 2. Những điều kiện áp dụng
 - Giáo viên dạy Văn lớp 9 say mê tìm tòi biện pháp nâng cao chất lượng 
dạy học. Học sinh lớp 9 yêu thích môn Văn, mong muốn có kết quả học tập môn 
Văn tốt nhất.
 3. Triển vọng vận dụng và phát triển
 Sau sáng kiến này, tôi dự định sẽ tiếp tục nghiên cứu, tìm tòi để tiếp tục 
tìm giải pháp đối với kiểu bài nghị luận về đoạn thơ, bài thơ. Từ đó, hoàn chỉnh 
tập sáng kiến về Nghị luận văn học ở lớp 9 nói riêng và ở bậc THCs nói chung.
 4. Những đề xuất, kiến nghị
 a. Đối với giáo viên:
 Trước khi hướng dẫn học sinh làm một đề bài về một tác phẩm truyện 
nào đó giáo viên cần đọc kỹ tác phẩm, sưu tầm những tài liệu xung quanh tác 
phẩm như: Tiểu sử tác giả, cuộc đời, sự nghiệp, bối cảnh lịch sử khi tác phẩm ra 
đời những nhận xét, đánh giá của những nhà phê bình văn học, nhà văn, nhà thơ 
trong và ngoài nước về tác phẩm. Mỗi năm học phải tìm cho mình nhiều biện 
pháp mới, thường xuyên tự học, tự bồi dưỡng để nâng cao trình độ hiểu biết và 
tiếp cận tri thức mới để vận dụng trong dạy học đạt kết quả cao. Ngoài ra giáo 
viên nên sử dụng thành thạo các phương tiện dạy học hiện đại như giáo án điện 
tử, đèn chiếu, băng, đĩa... phù hợp với yêu cầu đổi mới của giáo dục hiện đại và 
tạo ra hứng thú cho học sinh trong từng giờ dạy.
 b. Đối với học sinh:
 Trước hết các em phải chủ động và có tâm thế thoải mái khi đón nhận các 
tiết học Ngữ Văn đặc biệt là với tiết làm văn nghị luận về tác phẩm truyện (hoặc 
đoạn trích). Các em cần đọc kĩ văn bản, ôn lại các kiến thức về văn bản đã được 
học ở tiết học văn bản. Đồng thời các em cần sưu tầm tài liệu để tham khảo ý 
kiến của các nhà phê bình văn học hoặc của các tác giả, bài làm của các bạn 
khác để vận dụng khi phân tích tìm hiểu một tác phẩm cụ thể. Các em cũng 
không nên quá phụ thuộc vào các bài văn mẫu hoặc những khuôn mẫu có tính 
chất gò ép. Trong mỗi bài làm các em cần thể hiện rõ sự sáng tạo và ý kiến cá 
nhân của bản thân về mỗi tác phẩm. 
 Đây là sáng kiến kinh nghiệm của bản thân tôi viết, không sao chép nội 
dung của người khác.
 Thị trấn Neo, ngày 19 tháng 10 năm 2014
 Người viết
 Lưu Thị Hải Hà
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 18 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 CƠ QUAN ĐƠN VỊ
 ÁP DỤNG SÁNG KIẾN
 (Xác nhận, đánh giá, xếp loại)
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 PHÒNG GIÁO DỤC – ĐÀO TẠO
 (Xác nhận, đánh giá, xếp loại)
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 . 
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 19 Hướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận về tác phẩm 
 (hoặc đoạn trích) trong chương trình Ngữ văn lớp 9 – THCS
 TƯ LIỆU THAM KHẢO
1. Phương pháp làm bài Nghị luận tác phẩm Văn học 9 của Hoàng Đức 
 (Nhà xuất bản GD Thành phố Hồ Chí Minh)
2. Hiểu Văn, dạy Văn của Nguyễn Thanh Hùng
 (Nhà xuất bản GD Thành phố Hồ Chí Minh)
3. Đọc Văn, học Văn của Trần Đình Sử ( NXBGD 2002) 
4. Để hiểu thêm một số tác giả và tác phẩm Văn học Việt Nam hiện đại của 
 Nguyễn Ngọc Thu (Nhà xuất bản GD)
5. Sách Ngữ văn 9 hiện hành (SGK & SGV)
6. Tài liệu tham khảo soạn kĩ năng làm văn nghị luận của Vụ GD – TH 
7. Tiếp cận và đánh giá tác phẩm truyện sau Cách mạng tháng Tám của 
 Nguyễn Văn Long (Nhà xuất bản GD )
 Lưu Thị Hải Hà - Trường trung học cơ sở Thị trấn Neo, Yên Dũng, Bắc Giang 20